Could a Jew (Daniel) be a member of the Babylonian Wise Men? / Μπορούσε ένας Εβραίος (Δανιήλ) να είναι μέλος των Βαβυλώνιων Σοφών;

Daniel and the Wise Men

When Paul was at Philippi, he was accused of teaching customs which it was not lawful for the Philippians to observe, being Romans. Without a trial and uncondemned, he was beaten and imprisoned and put in the stocks. This illustrates the manner in which the critics accuse Daniel of becoming a Babylonian wise man, of observing the customs which it was not lawful for him to observe, “being a strict Jew.” They do not prove that the customs of the wise men were not lawful for a strict Jew to observe. To do this they should first show what a strict Jew might legally have been; and secondly, what there was in the customs and beliefs of a wise man of Babylon that made it impossible for Daniel to have been at the same time a strict Jew and a Babylonian wise man. They simply assert it, just as the Philippians asserted that Paul troubled their city by teaching unlawful customs.Again, we shall see, they have failed to show how it would have been impossible for a Jewish writer of the second century B.C., —the time of the Maccabees and of the Assideans, —to have written a work whose hero would have been represented as being both a strict Jew and a Babylonian wise man, if there had been an inconsistency in a man’s being at the same time both of them. They have failed even to consider how a strict Jew, writing a book of fiction for the consolation of strict Jews, to be accepted by strict Jews as a genuine history, could have said a strict Jew was a Babylonian wise man, if there was anything unlawful or improper in a strict Jew’s being a Babylonian wise man. Certainly a strict Jew of the middle of the second century B.C. was as strict as one of the middle of the sixth. Certainly, also, a Chaldean wise man of the second century B.C., was as bad as one of the sixth. Certainly, also, as we shall see, a wise man was at both times and at all times the subject of unstinted, unqualified, and invariable praise on the part of Jew and Babylonian and Greek. Certainly, last of all, if the critics were right in placing the completion of the law in post– exilic times, a strict Jew of the second century B.C. would be much stricter than he would have been in the sixth century B.C., before the law had been completed. For surely a strict Jew of the sixth century B.C. cannot be blamed by the critics for not observing a law that according to these same critics was not promulgated till the fifth or fourth century B.C. A writer living in Palestine in the second century B.C., composing a book with the intent of encouraging the Assidean party and the observance of the law, would scarcely make his hero live a life inconsistent with this very law which it was his purpose to magnify; whereas a Jew living at Babylon in the sixth century B.C., where the law could not be strictly observed, might have been excused even if he had transgressed the injunctions which it was impossible for him to observe. This is an ad hominem argument which is gladly left to the consideration of those who affirm that a strict Jew of the sixth century B.C., could not have been a Babylonian wise man, while one of the second might have been!

When Jesus was brought up before the High Priest two witnesses testified that he had said, “Destroy this temple and in three days I will raise it up.” The evangelist admits that he had used these words but says that he had meant by them his own body and not the temple at Jerusalem. The witnesses, therefore, were false, not because they did not report correctly the words that had been said, but because they gave to them a sense different from that which had been intended and understood. So, as I shall proceed to show, the author of Daniel represents the prophet as having been a wise man indeed; but his wise man was one whose manner of life was in entire harmony with the teachings of the law and of the prophets, whereas the wise men of the critics is the baseless fabric of their own imagination. But let us to the proof.


A writer who makes a pious Jew and one true to the law to have been admitted into the society of the Chaldean Magicians can only have possessed very confused notions of the latter.

Other indications adduced to show that the Book is not the work of a contemporary, are such as the following:

  1. The improbability that Daniel, a strict Jew, should have suffered himself to be initiated into the class of Chaldean “wise men,” or should have been admitted by the wise men themselves.
  2. How explain the assertion that Daniel, a strict Jew, was made chief of the heathen sages of Babylon? (2:48, 4:6).


There are several assumptions in these objections.

  1. That a strict, or pious Jew, and one true to the law, could not have been the chief of the “wise men” of Babylon without besmirching his reputation and injuring his character.
  2. That a Jewish writer at the time of Maccabees could have been capable of making the pious hero of a fiction to have been a member of the heathen society of magicians, or Chaldeans; but that it is improbable that a real Daniel of the sixth century B.C. can have been a member of such a class.
  3. That an author thus writing can only have had very confused notions of what such magicians were.
  4. That Daniel must have been initiated into the mysteries of such a society.
  5. That the chief of such a society must himself have been guilty of practicing the black art. 6. That the wise men themselves admitted him into the class of Chaldeans.


Before proceeding to the discussion of these assumptions, let us quote in full the statements of the Book of Daniel with reference to Daniel’s relation to the wise men.

Nebuchadnezzar had him trained in the learning and tongue of the Chaldeans (Dan. 1:3–5) so that he might be able to stand before the king, and the king approved of his education (1:18–20).

God gave him grace and mercy before the prince of the eunuchs (1:9) and knowledge and discernment in all literature (book–learning) and wisdom (1:17).

The king of Babylon found him ten times better than all the magicians and enchanters which were in all his kingdom in all matters of wisdom and understanding (1:20).

When the king called the magicians, enchanters, sorcerers and Chaldeans to tell the king his dream, Daniel was not among them (2:4–9). It was only when the king commanded to kill all the wise men of Babylon that they sought Daniel and his companions to slay them (2:13).

The king made Daniel great and chief of the sagans over the wise men of Babylon (2:46– 49).

In 4:9, he is called rab hartumaya or chief of the magicians, or sacred scribes.

In 5:11, the queen says that he had been made master of the scribes, exorcists, astrologers (mathematicians), and fortune tellers.

He interpreted dreams and omens by the power of God given in answer to prayer (2:17– 23).

We find in these passages the following points regarding Daniel:

He was taught all the book–learning and the languages of the Chaldeans, so that Nebuchadnezzar found him to be ten times better that the sacred scribes and enchanters (the hartummim and ashshafim) that were in all his kingdom.

God gave him knowledge an discernment in all book–learning and wisdom and ability through prayer to interpret dreams and omens.

He was among the wise men (hakkimin) of Babylon, but is not said to have been among the sacred scribes, the priestly enchanters or exorcists, the sorcerers, or wizards, nor among the Chaldeans, astrologers, or mathematicians.

He was chief of the sagans over the wise men (hakkamin) of Babylon; and, also, chief of the sacred scribes, priestly enchanters, Chaldeans, or astrologers.

The six assumptions with regard to Daniel’s relation to the “wise men” as so inextricably interwoven that we shall make a general discussion of the whole subject, aiming to show that they are all false. And first, it may be asked, if the objectors really think that it was wrong for a pious Jew to be taught the learning and the tongue of the Chaldeans. If so, then Moses was wrong to be instructed in all the wisdom of the Egyptians and Paul to have studied in the heathen university at Tarsus. Besides, the book says (1:17) that “God gave him [i.e., Daniel] knowledge and skill in all learning and wisdom.”

Or, can it have been wrong for him “to have understanding in all visions and dreams” (1:17)? Then it must have been wrong for Joseph, also, to have interpreted the dreams of Pharaoh and his officers; and yet both Joseph himself and Pharaoh and Stephen attribute his ability to God. Besides, in the book of Daniel, both Daniel himself and the wise men and Nebuchadnezzar ascribe Daniel’s power of interpreting dreams and visions to the direct intervention of God.

Or, did “the law” to which he is said to have been true, prohibit interpretations of dreams and visions? As to dreams, one of the characteristics of the Elohist (E), as opposed to the Jehovist, is said to be his mentioning dreams so often. But this is always done without any blame being attached to the belief in them, or to an attempted interpretation of them. According to Dillman, Numbers 22:6, belongs to the Jehovist. It reads as follows: “If there be a prophet among you, I Jehovah will speak unto him in a dream.” Certainly there is no disapprobation here. In Deuteronomy, the only reference to dreams is in the thirteenth chapter, where a prophet or a dreamer of dreams who should tempt the people to serve other gods is condemned to death; the dreamer being put in the same class as the prophet.

As to visions, the Jehovist in Genesis 15:1, represents God as speaking to Abraham in a vision, and nearly all the great early prophets assert that God spake to them in visions; so that it is obvious that a belief neither in dreams nor visions, nor in the interpretation of them, can have been wrong, in the opinion of the prophets. That Daniel, also, is said to have seen visions, is in harmony with the strictest orthodoxy and the most devoted piety of those that were true to the law from the earliest times down to the time when in the New Testament the young men saw visions and the old men dreamed dreams.

If Daniel, then, did anything unbecoming a strict Jew, it must have consisted in the fact that he allowed himself to be found in bad company, that there was something in the dogmas, or practices, of the “wise men,” that was inconsistent with a man of piety becoming a master of their wisdom, even though he may not have accepted their dogmas, nor taken part in their practices.

Now, let us waive for the present the question as to whether Daniel did actually become a member of the society of the Chaldean wise men, and consider simply what were the practices of these so–called “wise men.” At the outset, let it be said, that there is much danger here of darkening words without knowledge, just because it is impossible for us with our present means of information to form a clear and correct conception of what the Babylonian wise men were. This difficulty is partly one of language, partly one of literature. As to literature, there is nothing from the Babylonians themselves bearing directly on the subject. As to language, it must be remembered that the terms in Daniel are either in a peculiar Aramaic dialect, or in Hebrew, and that it is impossible with our present knowledge to determine what Babylonian words are equivalent in meaning to the Aramaic and Hebrew expressions.

Taking up, first, the most general term used in Daniel, that which is translated by “wise men,” we find that the Aramaic of Daniel expresses this idea by the word hakkim. This word and its congeners are employed in a good sense in every Aramaic dialect. So on the Panammu Inscription of about 725 B.C., from northern Syria, the king speaks of his wisdom and righteousness. So, also, in the Targum of Onkelos in Deut., 1:13, and after; where it regularly renders the Hebrew hakam “wise.” So, also, the Samaritan Targum commonly translates the Hebrew word hakam by hakkim; an exception being Gen. 41:8, where the Samaritan has the word םםק sorcerer. So, also, in the Syriac Aramaic, both in the Peshitto version of the Scriptures and elsewhere, the word is used in a good sense. This is true, likewise, in Arabic, both in the translation of the Scriptures and elsewhere. Lane, in his great Arabic dictionary, gives none but good senses for the root and derivatives in general. Hakim is “a sage, a philosopher, a physician”; while hikma is “a knowledge of the true nature of things and acting according to the Page 374 requirements thereof.” In Hebrew, moreover, the word “wise” is never used in a bad sense.1 The only “wise men” who are condemned are those who are wise in their own eyes and not in reality (Is. 5:21). In later Hebrew, too, the wise are commended, as in Ecclesiasticus 6:32, and in the Zadokite Fragments 2:3 and 6:3.

In Babylonian, the noun from this root has not been found, but the verb, which has been found several times, is used always in a good sense. The Assyrio–Babylonian language, however, has a number of words, which may be rendered by “wise men”; but not one of these is employed specifically or by itself to denote any class of sorcerers or astrologers; much less were these sorcerers the only wise men.

In Ethiopic, also, according to Dillman’s dictionary hakim and tabib, the latter the ordinary word for wise man, are used only in a good sense.

From the uses of the words for wise men in the various Semitic languages, it is clear, therefore, that there can have been nothing wrong in belonging to the class of wise men as such. Nor does the Bible, nor Nebuchadnezzar, even intimate that there was. The wise men of the book of Daniel were to be slain because a tyrant in his wrath at a portion of them who claimed to do more than they were able to perform, or of whom at least the king demanded more than it was possible for them to know, had failed to meet his expectations. The decree to kill all was not justified by the offense of a portion merely of the so–called wise men. But even if it had been impossible for any of the wise men to meet the demand of the king, it would not prove that it was wrong for a pious Jew to be a wise man. What wise man of to–day would be able to tell a man a dream that he had forgotten? Such ignorance has nothing to do with piety. It is simply a limitation common to humanity. For as Daniel says, “The secret which the king was asking no wise men were able to make known, but there is a God in heaven who revealeth secrets.” The wise men are not blamed for not knowing what God alone could know.

As to the word ’ashshaph (magician) in the Hebrew of Daniel 1:20, 2:27, 4:4, 5:7, 11, 15, it may be said, first, that neither derivative, nor root, occurs anywhere else in the Old Testament. Both the verb and several nouns occur in Syriac in the sense of “enchant, enchanter”; but not apparently in any other Aramaic Page 376 dialect, nor in Arabic , nor Ethiopic. In Babylonian, however, the root is met with in various forms; and the two forms corresponding exactly to ’ashshaph and ’asheph are found also.

What, then, is the meaning of the root and of the forms as we find them in Babylonian?

From the authorities that we possess and the texts cited by them, it is evident, that in the estimation of the Babylonians the office and functions of the ’ashipu and of the ’ashshapu were beneficent to the community. They removed bans and exorcised evil spirits and disease and caused good visions and dreams. A common verb to denote their method of activity is pasharu, “to loose”; the same verb that is employed in Daniel to denote what they were expected by Nebuchadnezzar and Belshazzar to do. It was part of their business to see that “bad depressing dreams” (shunati nashdati) did not appear, caused by demon who “seized the side of one’s bed and worried and attacked one.”

Another term found in Daniel is hartom or hartum. This word is found, also, in the Hebrew of Gen. 41:8, 24, and in Ex. 7:11, 22, 8:3, 14, 15, 9:11 (bis). Since this word occurs in no other Aramaic dialect except that of Daniel, no light upon its meaning in Daniel can be derived from these sources.1 When we remember the part which the name bears in Egyptian sorcery, we can well believe, however, that their chief sorcerers received their designation from the fact that they had power in calling names, and that the Arameans and Hebrews adopted the name to denote those who bound or freed by the power of names.

This power of the name played a prominent part in Babylonian religion also. In the treatment of disease, the name of the demon or disease to be exorcised had to be mentioned, and also, the name of the god by whose power the exorcism was accomplished. In order to gain the help of the god without which the devil or demon could not be expelled, the priests would recite his praises and chant their prayers and supplications; and from this essential factor of the art of exorcism arose perhaps the hymns of praise which are so often found among the incantations of the Babylonians.

As to the meaning of gazer, the last term employed in Daniel to denote classes of wise men, very little can be said positively. The root does not occur in Assyrio–Babylonian; nor is a word from the root having a satisfactory meaning to be found in any other Aramaic dialects, nor in Arabic, Hebrew, or Ethiopic.

The Hebrew word mekashshefim is never used of the wise men. In Daniel 2:2, the only place in which it occurs in the book, the English version renders it by sorcerers. Neither the root of this word nor any derivation of the root was used in this sense in any Aramaic dialect.

The Hebrew employs the noun kashp always in the bad sense of an “evil enchantment,” and the nomen agentis of this is equivalent in meaning to the English “wizard, witch, or sorcerer.” The word for “witchery or witchcraft” is found six times in the Hebrew Bible, to wit: in Is. 47:9, 12; Mi. 5:11; Na, 3:4 bis, and in 2 Ki. 9:22. The word mekashsheph, “wizard or sorcerer,” is found in Deut. 18:10, Ex. 7:11; Mal. 3:5, and Dan. 2:2, while its feminine occurs in Ex. 22:17. The verb kishsheph is found only in 2 Ch. 33:6. All of these except the participial form are found in Babylonian and were probably borrowed from it; or possibly go back to a time when Babylonian and Hebrew were one. The Sumerian sign uh denotes the Babylonian words for “poison, spittle, blood, and kishpu.” Perhaps the best illustration of the relation of witchcraft to the dream of Nebuchadnezzar is to be found in the prayer addressed to Marduk by a sick man through his priest (mashmashu). As King translates this portion of the prayer in his Babylonian Magic, p. 62, it reads:

“O my God, by the command of thy mouth may there never approach any evil, the magic of the sorcerer and of the sorceress (upish kashshapi u kashshapi); may there never approach me the poisons of the evil men; may there never approach the evil of charms of powers and portents of heaven and earth.”

In number 50, 22, of the same book Ashurbanipal prays that his god may free him from evil bewitchment (pushir kishpiya), using the same verb which we find so often in Daniel for “interpret.” To practice sorcery was punishable with death by drowning, according to the law of Hammurabi. This was the law also, among the Hebrews: “Thou shalt not suffer a witch to live” (Ex. 22:17). The question might be asked, then, why Nebuchadnezzar summoned the sorcerers to interpret his dream. The text given in Behrens would explain this, if we accept the reading which permits the translation: “from before the wind may the king be bewitched.” According to this, a man might be bewitched for his good against some evil. This, then, may have been the reason why Nebuchadnezzar summoned the wizards. They sent bad dreams; therefore, they should explain them, and tell what they had sent.

The results of this investigation of the names of the classes of wise men mentioned in the book of Daniel might be summed up by saying that the ’ashephs and ’ashshaphs were certainly exorcists who used chants and purifications (?) to drive out disease and to avert calamity; that the mekashshephs were wizards, who bound their victims by means of philters, spittle, etc., and had the power to send bad dreams and evil spirits among them, as well as to release them from the witcheries which they had caused; that the gazers and kaldus were astrologers and augurs, who told fortunes, foretold plagues, interpreted omens and dreams, forecasted horoscopes or nativities, etc.; that the hartums were sacred scribes who wrote prescriptions and formulas for the use of the sick and those who attempted to cure them, and “spellbinders” who bound and loosed by the power of names of potency; and that the hakims, or wise men, embraced all these and others who were not included in these classes. Daniel was found by Nebuchadnezzar to be ten times better than all the ’ashshaphs and hartums of Babylon. He was made chief, or master, of the king’s wise men (2:48), and of his hartums (5:11), and of all the classes mentioned, except apparently the wizards, —as to whom it is not said, at least, that he ever had anything to do with them. It will be noted that nowhere in the Bible is connection with ’ashephs, ’ashshaphs, hartums, gazers, kaldus, or hakkims, expressly forbidden. Only the hakkims, hartums, and mekashshephs are ever mentioned outside of Daniel. The first of these are always spoken of with praise; the second without praise or blame; and the last only with condemnation. “A pious Jew,” therefore, “and one true to the law,” may certainly have studied, at least, the sciences and arts practiced by these uncondemned classes, without laying himself open to the charge of breaking the letter of the law. We see no reason, either, why he may not have studied all about the practices of the wizards without himself being a sorcerer.

Besides, we think it may rightly be doubted that a pious Jew, that is, one deemed pious according to the estimation of the Jews of the time of the author of Daniel,—whenever he lived and wrote,—cannot have been an astrologer and an exorcist and a dream interpreter. Josephus cites, apparently with approval, a statement of Berosus, to the effect that “Abram was a man righteous and great among the Chaldeans and skillful in the celestial science.

He says, also, that one of the Egyptian sacred scribes (hierogrammaticoi), who were very sagacious in foretelling future events truly, told the king about this time there would be a child born of the Israelites, who, if he were reared, would bring the Egyptian dominion law and would raise the Israelites: that he would excel all men in virtue, and obtain a glory that would be remembered through all ages.

This same scribe attempted to kill Moses at a later time, when as a child and having been adopted by Pharaoh’s daughter, he cast to the ground and trod upon the crown of Pharaoh which the latter had placed upon his head; thus attesting, said the priest, his prediction that this child would bring dominion of Egypt low. “Because of this prophecy the Egyptians abstained from killing him and later made Moses general of their army against the Ethiopians in response to their own oracles and presages.”

As to Solomon, moreover, God granted him to learn the science of demonology for the profit and service of men, and he composed episodes by which diseases are assuaged; and he left behind him methods of treatment for exorcists by which those who are bound drive out the demons so that they never return, and this method of practice prevails with us even now; for I have seen in a certain one of my own country whose name was Eleazar, in the presence of Vespasian and his sons and his chiliarchs and the multitude of his soldiers, releasing people who had been seized by these demons, the skill and wisdom of Solomon being thus clearly established.

Josephus, moreover, professes that not merely he himself had prophetic dreams, but that he had a certain power in interpreting them.

According to the Targum of Jonathon ben Uzziel, the king of Egypt in Moses’ times had a dream in which he saw all the land of Egypt put in one scale of a balance and in the other a lamb which was heavier than all the land of Egypt; upon which he sent and called all the enchanters (harrash) of Egypt and told them his dream; whereupon Jannes and Jambres, the chiefs of the enchanters, opened their mouths and said to Pharaoh: “A boy is about to be born in the congregation of Israel, through whose hand all the land of Egypt is to be destroyed.”

In the book of Tobit, an evil spirit is said to have been exorcised by means of the liver of a fish.

In the Acts of the Apostles, Simon Magus practiced his arts of magic by using the power of names to drive out evil spirits.

The Lord, also, refers to such practices among the Jews of his time, when he says: “If I by Beelzebub cast out demons, by whom do your sons cast them out?”

We have thus shown that according to the views of the Scriptures and of the ancient Jews at all times, there was nothing wrong either in dreams or in the interpretation of them; and that Jewish opinion as preserved in Josephus, the book of Tobit, the Targum of Jonathan ben Uzziel, and elsewhere, did not condemn the use of incantations and the practice of exorcism and other similar arts.

Finally, we come to consider the question as to whether Daniel is said to have been a member of any of these classes of dream–interpreters which are mentioned in his book. It will be noted that he is never called a hartum nor an ’ashshaph, but is said to have been ten times better than all of them in knowledge and wisdom. It is not said either that he was an ’asheph nor a mekashsheph nor a gazer, nor a kaldu. That he was a hakim is rightly inferred from the fact that he was sought to be killed, when the decree went forth that all the wise men should be killed; but elsewhere he is always called chief (rab) of the wise men, or of the hartums, or of three or four classes together. He is, in fact, called chief of all classes, except of the mekashshephs, the only class which is directly condemned by law. Once he is called chief of the sagans over all the wise men of Babylon. This phrase we shall discuss below. At present, let us look at the meaning of the word rab, “chief,” in its relation to the objects, or persons, over which the rab was set. The only point we need to discuss in this connection, is whether the rab was necessarily of the same class and practicer of the same arts and crafts as those who were set under him. It might seem to most to be sufficient merely to state as an obvious fact not needing proof that he might have been chief of the hartums and others without himself being one. But as some have controverted it, and seem to think that Daniel must have been an individual of the same kind as those over whom he was set as chief, it may be well to pause and discuss the term rab, as it is used.

In Arabic rab is the most ordinary title of God, occurring in the Koran as a designation of the deity only less frequently than the word Allah itself. He is the lord of all creatures, not because he is like them or of them, but as their maker and preserver and ruler and owner of the slaves, dominus. In Hebrew, rab meant captain, or master, or chief. Thus, Nebuzaradan was captain of the guard (Jer. 41:10); Ashpenaz was master of the eunuchs (Dan. 1:3); Ahasuerus had officers of his house (Est. 1:8); Jonah’s ship had its master of the ropes (Jon. 1:6). In Assyrio– Babylonian the word was of much more general use than in Arabic or Hebrew. There were rabs set over the gardens of the king, over the watering machines, over the treasury, over the stables, the courts, the flocks, the house, the temple, the cities, the prisoners; over the governors, the captains, the bowmen, and the divisions of the army; over the merchants, the builders (?), the seers, enchanters, and exorcists; there was a captain of the king, a chief of the captains, or princes, of the king, and a rab of the sons of the king, and a chief of the house of Belshazzar the son of the king.

It will be noted that the ’ashiph, the mashmash, the bari (or seers), and the zimmeri, or enchanters, all have a chief. One should remark, further, that a rab does not necessarily perform the duties of the ones over whom he is set. The soldiers were directed by their rab and led by him; but doubtless did many menial duties from which he would be exempt. The rab of the sons of the king may have been beneath them in birth, but would be their teacher. No one would hold the rab responsible for all of the acts of beliefs of the scholar, any more than he would hold Seneca responsible for Nero, or Bossuet for Louis XV. The chief of chiefs of the king would probably be the highest chief, or lord, next to the king, according to the common Semitic idiom for expressing the superlative by putting a noun in the singular before the same noun in the plural, as in the phrase “king of kings and lord of lords.” From these examples, it is evident that a rab may or may not have been of the same knowledge, class, dignity, or practice, as those over whom he was placed. We have has secretaries of the navy who were not trained at Annapolis. England has had ministers of war who were not distinguished generals. France has had in her cabinet ministers of religion who were not ecclesiastics. So the fact that Daniel was made rab of the wise men, or of the hartums, and others, does not prove that he was one of them, or that he did what they did. The book of Daniel says he knew ten times more of real Page 387 knowledge and wisdom than all the ’ashephs and hartums of Babylon; and that he got his knowledge as dream–interpreter from God through prayer, and not by divination or sorcery. It never calls him a hartum, and ’ashshaph, an ’asheph, a mekashsheph, a kaldu, or a gazer; but a man who was made wise through study, abstinence, and the favor of God. He may have known all the mysteries of the Babylonian seers, priests, and enchanters; but there is no evidence in the book of Daniel, nor anywhere else, to show that Daniel practiced the black art, nor the heathen methods of divination in any form, nor to show that he became a member of any of these orders. It is simply said that he was the superior of these in knowledge and wisdom and power of interpretation of dreams and omens. The means he used were proper according to the precepts and examples of the Scriptures.

As to his being rab of the Babylonian sorcerers of whatever class, this was an appointment of the king. What duties or functions were involved in the office we know not. It may have been simply an honorary title, or the grant of a position of precedency in court functions and ceremonies. That it did not imply a permanent position with onerous duties and continuous service, would seem to follow from the fact that the queen mother had to recall to Belshazzar that Nebuchadnezzar had ever made the appointment. So that, in conclusion, we can fairly claim that the case against the author of Daniel, on the ground that he makes his hero, though a pious Jew, to have been a member of a class of Chaldean wise men contrary to the Jewish law, has not been made out. The charge has not been proven. On the contrary, the account of Daniel has been shown to be entirely consistent with itself and with the prerequisite historical surroundings, supposing it to be a record of events which took place at Babylon in the sixth century B.C.


In the above discussion we have shown that the six assumptions mentioned on page 370 are all false and that the objection to the historicity of the book of Daniel on the ground that a strict Jew cannot have been made chief of the heathen sages of Babylon, nor initiated into their class, is unsupported by the evidence drawn from the Jews themselves, as well as from the monuments, as to what the character of the wise men really was. We have shown, further, that the objection, if valid, would militate as much against the ideas of the pious Jews in the second century B.C., as against those held by them in the sixth century B.C.; inasmuch as the literary conception of such a character and reception of a work based on such a conception would be as much against their ideas as the historical existence of such a man would be. Moreover, we have shown that “the confused notions” about Daniel in his relations to the wise men of Babylon, as well as about these wise men, are true not so much of the author of Daniel as of those who criticize he statements of the book in reference to them. And finally, we have shown that there is no reason for believing that Daniel may not have been and done all that the book of Daniel says that he was and did, without any infringement of the law or the prophets, or contravention of the religious ideas of the Jews at any time of their history.

O Δανιήλ και οι Σοφοί

Όταν ο Παύλος ήταν στους Φιλίππους, κατηγορήθηκε ότι δίδασκε έθιμα τα οποία δεν ήταν νόμιμο να τηρούνται από τους Φιλιππίσιους, όντας Ρωμαίοι. Δίχως δίκη και καταδίκη, ξυλοκοπήθηκε, φυλακίστηκε και τον έθεσαν σε δεσμά. Αυτό το παράδειγμα αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο οι κριτικοί κατηγορούν τον Δανιήλ ότι έγινε ένας σοφός της Βαβυλώνας, τηρώντας έθιμα τα οποία δεν ήταν νόμιμο να τηρεί «όντας ευλαβής Εβραίος». Δεν αποδεικνύουν ότι τα έθιμα των σοφών δεν ήταν νόμιμο να τα τηρεί ένας ευλαβής Εβραίος. Για να το κάνουν αυτό, θα έπρεπε να καταδείξουν το τι σήμαινε στην πραγματικότητα το να είναι κάποιος ευλαβής Εβραίος˙ και δεύτερον, το τι ήταν αυτό που περιλάμβαναν τα έθιμα και οι πεποιθήσεις ενός σοφού της Βαβυλώνας τα οποία καθιστούσαν αδύνατο για το Δανιήλ να είναι ταυτοχρόνως και ευλαβής Εβραίος και σοφός της Βαβυλώνας. Αυτό έχουν αποτύχει να το καταδείξουν. Απλώς το συμπεραίνουν, όπως ακριβώς και οι Φιλιππήσιοι συμπέραναν ότι ο Παύλος προκαλούσε αναταραχή στην πόλη τους διδάσκοντας παράνομα έθιμα.

Και πάλι, όπως θα δούμε, έχουν αποτύχει να καταδείξουν το πώς ήταν δυνατό για έναν Εβραίο συγγραφέα του 2ου αιώνα π.Χ., – εποχή των Μακκαβαίων και των Ασιδαίων (Χασιδείμ) – να συγγράψει ένα βιβλίο του οποίου ο ήρωας να παρουσιάζεται τόσο ως ευλαβής Εβραίος όσο και ως σοφός της Βαβυλώνας, εάν υπήρχε κάποια ασυνέπεια στο να έχει κάποιος και τις δύο αυτές ιδιότητες ταυτοχρόνως. Έχουν αποτύχει να αναλογιστούν καν το πώς ένας ευλαβής Εβραίος, γράφοντας ένα μυθιστόρημα για την ενθάρρυνση των ευλαβών Εβραίων το οποίο θα γινόταν αποδεκτό από ευλαβείς Εβραίους ως γνήσια ιστορία, θα μπορούσε να δηλώσει ότι ένας ευλαβής Εβραίος ήταν ένας σοφός της Βαβυλώνας, εάν υπήρχε οτιδήποτε παράνομο ή ανάρμοστο στο να είναι ένας ευλαβής Εβραίος σοφός της Βαβυλώνας. Ασφαλώς ένας ευλαβής Εβραίος στα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. ήταν το ίδιο ευλαβής με έναν στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ.. Ασφαλώς επίσης, ένας Χαλδαίος σοφός στα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. ήταν το ίδιο κακός με έναν στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ.. Ασφαλώς επίσης, όπως θα διαπιστώσουμε, ένας σοφός ήταν και στις δύο αυτές περιόδους και σε όλες τις περιόδους το αντικείμενο αφειδούς, απόλυτου και σταθερού επαίνου εκ μέρους των Εβραίων, των Βαβυλωνίων και των Ελλήνων. Ασφαλώς, τέλος, εάν οι κριτικοί ήταν σωστοί στον ισχυρισμό τους ότι ο νόμος ολοκληρώθηκε μετά την αιχμαλωσία, ένας ευλαβής Εβραίος του 2ου αιώνα π.Χ. θα ήταν πολύ περισσότερο ευλαβής απ’ ότι θα ήταν ένας τον 6ο αιώνα π.Χ., πριν ολοκληρωθεί ο νόμος. Διότι ασφαλώς ένας ευλαβής Εβραίος του 6ου αιώνα π.Χ. δεν μπορεί να κατηγορηθεί από τους κριτικούς για το ότι δεν τηρεί έναν νόμο ο οποίος κατά τους ίδιους αυτούς κριτικούς δεν δημοσιεύτηκε πριν τον 5ο ή τον 4ο αιώνα π.Χ.. Ένας συγγραφέας ο οποίος ζούσε στην Παλαιστίνη τον 2ο αιώνα π.Χ., ο οποίος συνέγραφε ένα βιβλίο με σκοπό την ενθάρρυνση των Ασιδαίων και την τήρηση του νόμου, πολύ δύσκολα θα παρουσίαζε τον ήρωά του να διάγει μια ζωή ασύμβατη με τον ίδιο τον νόμο τον οποίο είχε σκοπό να μεγαλύνει· ενώ ένας Εβραίος ο οποίος ζούσε στη Βαβυλώνα τον 6ο αιώνα π.Χ., όπου ο νόμος δεν μπορούσε να εφαρμοστεί αυστηρά, θα μπορούσε να δικαιολογηθεί ακόμη και εάν είχε παραβιάσει τις εντολές οι οποίες ήταν αδύνατο για αυτόν να εφαρμοστούν. Αυτό είναι ένα ad hominem επιχείρημα το οποίο ευχαρίστως θέτουμε για να αναλογιστούν αυτοί που επιβεβαιώνουν ότι ένας ευλαβής Εβραίος του 6ου αιώνα π.Χ. δεν θα μπορούσε να είναι ένας σοφός της Βαβυλώνας, ενώ ένας ευλαβής Εβραίος του 2ου αιώνα π.Χ. θα μπορούσε!

Όταν ο Ιησούς φέρθηκε μπροστά στον Αρχιερέα, δύο μάρτυρες έδωσαν μαρτυρία ότι είπε, «Γκρεμίστε αυτόν το ναό, και σε τρεις ημέρες θα τον ανεγείρω». Ο ευαγγελιστής παραδέχεται ότι ο Ιησούς χρησιμοποίησε αυτές τις λέξεις αλλά λέει ότι με αυτές εννοούσε το ίδιο του το σώμα και όχι τον ναό της Ιερουσαλήμ. Οι μάρτυρες, κατά συνέπεια, ήταν εσφαλμένοι όχι διότι δεν έδωσαν σωστή μαρτυρία ως προς τα λόγια που ειπώθηκαν, αλλά διότι τα προσδώσαν νόημα διαφορετικό από αυτό που προορίστηκε και είχε κατανοηθεί. Έτσι, όπως θα καταδείξω στη συνεχεία, ο συγγραφέας του βιβλίου του Δανιήλ πράγματι παρουσιάζει τον προφήτη σαν να είχε υπάρξει σοφός της Βαβυλώνας· αλλά αυτός ο σοφός ήταν ένας σοφός του οποίου ο τρόπος ζωής ήταν σε πλήρη αρμονία με τη διδασκαλία του νόμου και των προφητών, ενώ ο σοφός των κριτικών είναι το αβάσιμο προϊόν της ίδιας τους της φαντασίας. Αλλά ας περάσουμε στις αποδείξεις.


Ένας συγγραφέας που παρουσιάζει έναν ευλαβή Εβραίο ο οποίος τηρεί πιστά το νόμο, να έχει γίνει μέλος της κοινωνίας των Χαλδαίων Μάγων δεν μπορεί παρά να έχει πολύ συγκεχυμένες αντιλήψεις περί αυτής της κοινωνίας.[1]

Άλλες ενδείξεις που προσκομίζονται για να καταδείξουν ότι το βιβλίο δεν είναι το έργο ενός σύγχρονου, είναι οι ακόλουθες:

  1. Το απίθανο του γεγονότος ότι ο Δανιήλ, ένας ευλαβής Εβραίος, θα είχε επιτρέψει να μυηθεί στην κάστα των Χαλδαίων «σοφών» ή ότι θα είχε γίνει δεκτός από τους ίδιους τους σοφούς.[2]
  2. Πώς μπορεί να εξηγηθεί ο ισχυρισμός ότι ο Δανιήλ, ένας ευλαβής Εβραίος, έγινε αρχηγός των παγανιστών σοφών της Βαβυλώνας; (2:48, 4:9).[3]


Σε αυτές τις ενστάσεις περιλαμβάνονται ορισμένες εικασίες.

  1. Ότι ένας ευλαβής ή θεοσεβής Εβραίος, πιστός τηρητής του νόμου, δε θα μπορούσε να είναι ο αρχηγός των «σοφών» της Βαβυλώνας δίχως να σπιλώσει τη φήμη του και να προκαλέσει βλάβη στο χαρακτήρα του.
  2. Ότι ένας Εβραίος συγγραφέας της εποχής των Μακκαβαίων θα μπορούσε να παρουσιάσει τον ευλαβή ήρωα ενός μυθιστορήματος, να είναι μέλος της παγανιστικής κοινωνίας των μάγων, ή Χαλδαίων˙ αλλά ότι είναι απίθανο ότι ο πραγματικός Δανιήλ του 6ου π.Χ. αιώνα θα μπορούσε να είναι μέλος μιας τέτοιας κάστας.
  3. Ότι ένας συγγραφέας που έγραψε αυτό το πράγμα δεν μπορεί παρά να έχει πολύ συγκεχυμένες αντιλήψεις περί του τι ήταν αυτοί οι μάγοι.
  4. Ότι ο Δανιήλ πρέπει να μυήθηκε στα μυστήρια μιας τέτοιας κοινωνίας.
  5. Ότι και ο αρχηγός μιας τέτοιας κοινωνίας πρέπει να ήταν ένοχος άσκησης μαύρης μαγείας.
  6. Ότι οι ίδιοι οι σοφοί τον εισήγαγαν στην κάστα των Χαλδαίων.


Πριν προχωρήσουμε στη συζήτηση αυτών των εικασιών, ας παραθέσουμε τις πλήρεις δηλώσεις του βιβλίου του Δανιήλ όσον αφορά στη σχέση του Δανιήλ με τους σοφούς.

Ο Ναβουχοδονόσορ τον εκπαίδευσε στη γνώση και στη γλώσσα των Χαλδαίων (Δαν. 1:3-5) ώστε να μπορεί να σταθεί μπροστά στο βασιλιά, και ο βασιλιάς ενέκρινε την εκπαίδευσή του (1:18-20).

Ο Θεός του έδωσε χάρη και έλεος ενώπιον του αρχιευνούχου (1:9) και γνώση και ενόραση σε κάθε γραφή και σοφία (1:17).

Ο βασιλιάς της Βαβυλώνας διαπίστωσε ότι ήταν δέκα φορές καλύτερος από όλους τους μάγους ιερείς και τους επικαλούμενους πνεύματα που υπήρχαν σε ολόκληρη τη βασιλική του επικράτεια (1:20).

Όταν ο βασιλιάς κάλεσε όλους τους μάγους ιερείς και τους επικαλούμενους πνεύματα και αυτούς που έκαναν μαγγανείες και τους Χαλδαίους για να του αποκαλύψουν το όνειρό του, ο Δανιήλ δεν ήταν ανάμεσά τους (2:4-9). Μονό όταν ο βασιλιάς διέταξε να θανατωθούν όλοι οι σοφοί της Βαβυλώνας έψαξαν για το Δανιήλ και τους συντρόφους του προκειμένου να τους θανατώσουν (2:13).

Ο βασιλιάς μεγάλυνε τον Δανιήλ και τον έκανε ανώτατο ύπαρχο όλων των σοφών της Βαβυλώνας (2:46-49).

Στο 4:9 αποκαλείται rab hartumaya ή αρχηγός των μάγων, ή ιερών γραφέων.

Στο 5:11 η βασίλισσα λέει ότι είχε γίνει αρχηγός των μάγων ιερέων, των επικαλούμενων πνεύματα, των Χαλδαίων και των μάντεων.

Μπορούσε να ερμηνεύσει όνειρα και οιωνούς με τη δύναμη του Θεού η οποία του δόθηκε σε απάντηση προσευχής του (2:17-23).

Σε αυτά τα αποσπάσματα διακρίνουμε τα ακόλουθα σημεία σε σχέση με το Δανιήλ:

Διδάχτηκε όλη τη σοφία και τη γλώσσα των Χαλδαίων, ώστε ο Ναβουχοδονόσορ τον βρήκε 10 φορές καλύτερο από τους ιερούς αντιγραφείς και μάγους (τους hartummim και ashshafim) που υπήρχαν σε όλη τη βασιλική του επικράτεια.

Ο Θεός του έδωσε επίγνωση και ενόραση σε όλη τη γνώση και τη σοφία, και ικανότητα να ερμηνεύει όνειρα και οιωνούς μέσω προσευχής.

Ήταν μέλος των σοφών (hakkimin) της Βαβυλώνας, αλλά δε λέγεται ότι ήταν μέλος των ιερών γραφέων, των μάγων ιερέων, των μάντεων, των Χαλδαίων, των αστρολόγων ή των μαθηματικών.

Ήταν ανώτατος ύπαρχος όλων των σοφών (hakkamin) της Βαβυλώνας˙ καθώς επίσης αρχηγός των ιερών γραφέων, των μάγων ιερέων, των μάντεων, των Χαλδαίων, ή αστρολόγων.

Οι έξι εικασίες όσον αφορά στη σχέση του Δανιήλ με τους «σοφούς» είναι τόσο άρρηκτα συνυφασμένες, ώστε θα κάνουμε μια γενική συζήτηση του όλου ζητήματος, με σκοπό να καταδείξουμε ότι είναι όλες τους εσφαλμένες. Και πρώτον, μπορεί να τεθεί η ερώτηση εάν οι ενιστάμενοι όντος πιστεύουν ότι ήταν εσφαλμένο για έναν ευλαβή Εβραίο να διδαχτεί τη γνώση και τη γλώσσα των Χαλδαίων. Εάν αυτό ισχύει, τότε ήταν λάθος που ο Μωυσής διδάχτηκε όλη τη σοφία των Αιγυπτίων και ο Παύλος που σπούδασε στο εθνικό πανεπιστήμιο στην Ταρσό. Επιπρόσθετα, το βιβλίο λέει (1:17) ότι «ο αληθινός Θεός έδωσε στον Δανιήλ γνώση και ενόραση σε κάθε γραφή και σοφία.»

Ή μήπως ήταν ανάρμοστο το ότι «είχε κατανόηση σχετικά με κάθε είδους οράματα και όνειρα» (1:17); Τότε, ήταν επίσης εσφαλμένο το ότι ο Μωυσής ερμήνευσε τα όνειρα του Φαραώ και των αξιωματούχων του˙ παρ’ όλα αυτά, και ο Μωυσής και ο Φαραώ και ο Στέφανος αποδίδουν αυτή την ικανότητα στο Θεό. Εξάλλου, στο βιβλίο του Δανιήλ, τόσο ο Δανιήλ όσο και οι σοφοί και ο Ναβουχοδονόσορ αποδίδουν την ικανότητα του Δανιήλ να ερμηνεύει όνειρα και οράματα στην άμεση παρέμβαση του Θεού.

Ή μήπως «o νόμος» στον οποίο λέγεται ότι ήταν πιστός, απαγόρευε την ερμηνεία ονείρων και οραμάτων;

Όσον αφορά στα όνειρα, ένα από τα χαρακτηριστικά του Ελοχιμιστή (Ε), σε αντίθεση με το Γιαχβιστή, λέγεται ότι είναι η τόσο συχνή αναφορά του σε όνειρα. Αλλά αυτό πάντοτε γίνεται χωρίς να προσάπτεται κάποια μομφή στο να τα πιστεύει κάποιος ή στο να προσπαθεί να τα ερμηνεύσει. Σύμφωνα με τον Dillmann, το χωρίο Αριθμοί 12:6 ανήκει στο Γιαχβιστή. Αυτό λέει: «Αν υπήρχε προφήτης από εσάς για τον Γιαχβέ, σε όραμα θα του έκανα γνωστό τον εαυτό μου. Σε όνειρο θα του μιλούσα.» Ασφαλώς δεν υπάρχει καμία αποδοκιμασία εδώ. Στο Δευτερονόμιο, η μόνη αναφορά στα όνειρα βρίσκεται στο 13ο κεφάλαιο, όπου εάν ένας προφήτης ή κάποιος που ονειρεύτηκε όνειρο έβαζε σε πειρασμό το λαό να λατρέψει άλλους θεούς καταδικαζόταν σε θάνατο˙ με αυτόν που ονειρεύτηκε όνειρο να τίθεται στην ίδια τάξη με τον προφήτη.

Όσο για τα οράματα, ο Γιαχβιστής στο Γένεσης 15:1, παρουσιάζει τον Θεό να μιλάει στον Αβραάμ σε όραμα, και σχεδόν όλοι οι μεγάλοι προγενέστεροι προφήτες ισχυρίστηκαν ότι ο Θεός τους μίλησε με οράματα. Είναι λοιπόν προφανές ότι ούτε το να πίστευε κάποιος είτε σε όνειρα είτε σε οράματα, ούτε το να προσπαθούσε να τα ερμηνεύσει μπορούσε να είναι εσφαλμένο, κατά τη γνώμη των προφητών. Το ότι ο Δανιήλ, επίσης, λέγεται ότι είδε οράματα, βρίσκεται σε αρμονία με την πλέον αυστηρή ορθοδοξία και την πλέον όσια ευλάβεια αυτών που ήταν πιστοί στο νόμο ξεκινώντας από τα αρχαιότερα χρόνια και φτάνοντας στην εποχή της Καινής Διαθήκης όπου οι νέοι έβλεπαν οράματα και οι γέροντες ονειρεύονταν όνειρα.

Εάν λοιπόν ο Δανιήλ έκανε κάτι το οποίο τον καθιστούσε ανευλαβή Εβραίο, αυτό πρέπει να έγκειτο στο ότι επέτρεψε να βρεθεί ανάμεσα σε φθοροποιά συναναστροφή, στο ότι υπήρχε κάτι εσφαλμένο στα δόγματα ή στις πρακτικές των «σοφών», στο ότι ήταν ασύμβατο ένας ευλαβής Εβραίος να είναι αρχηγός της σοφίας τους, παρ’ ότι μπορεί να μην ασπαζόταν τα πιστεύω τους ούτε να συμμετείχε στις πρακτικές τους.

Τώρα, ας παραβλέψουμε προς το παρόν το εάν ο Δανιήλ πράγματι έγινε μέλος της κοινωνίας των Χαλδαίων σοφών, και ας αναλογιστούμε απλά το ποια ήταν τα δόγματα και οι πρακτικές των λεγόμενων «σοφών». Στην αρχή, ας λεχθεί, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος του να τραγικοποιήσουμε λέξεις για τις οποίες δεν έχουμε γνώση, απλά διότι με την παρούσα γνώση μας είναι αδύνατο να σχηματίσουμε μια καθαρή και ορθή αντίληψη του τι ήταν οι σοφοί της Βαβυλώνας. Αυτή η δυσκολία οφείλεται εν μέρη στη γλώσσα και εν μέρη στη γραμματεία. Όσον αφορά στη γραμματεία, δεν υπάρχει κανένα έγγραφο από τους ίδιους τους Βαβυλώνιους το οποίο να αναφέρεται στο συγκεκριμένο ζήτημα. Όσον αφορά στη γλώσσα, θα πρέπει να θυμόμαστε ότι οι όροι στο βιβλίο του Δανιήλ είναι είτε σε μια περίεργη Αραμαϊκή διάλεκτο είτε στα Εβραϊκά, και ότι με την παρούσα γνώση μας είναι αδύνατο να καθορίσουμε ποιες Βαβυλωνιακές λέξεις αντιστοιχούν εννοιολογικά στις Αραμαϊκές και Εβραϊκές εκφράσεις.

Αρχίζοντας με τον πιο γενικό όρο ο οποίος απαντά στο βιβλίο του Δανιήλ, τον όρο ο οποίος αποδίδεται ως «σοφοί», διαπιστώνουμε ότι τα Αραμαϊκά του Δανιήλ εκφράζουν αυτή την έννοια με το hakkim. Αυτή η λέξη και τα παράγωγά της χρησιμοποιούνται με θετική έννοια σε κάθε Αραμαϊκή διάλεκτο. Έτσι, στην επιγραφή Panammu του 725 π.Χ. περίπου, από τη βόρεια Συρία, ο βασιλιάς κάνει λόγο για τη σοφία του και τη δικαιοσύνη του. Με παρόμοιο τρόπο, το Σαμαρειτικό Ταργκούμ μεταφράζει συστηματικά το Εβραϊκό hakam με το hakkim, με εξαίρεση το Γένεση 41:8 όπου το Σαμαρειτικό κείμενο χρησιμοποιεί τη λέξη קּםם μάγος. Με παρόμοιο τρόπο και στα Συριακά Αραμαϊκά, τόσο στην Πεσίτα όσο και αλλού, η λέξη χρησιμοποιείται με καλή έννοια. Το ίδιο αληθεύει και στα Αραβικά, τόσο στη μετάφραση της Βίβλου όσο και αλλού. Ο Lane στο σπουδαίο του αραβικό λεξικό, δίνει μόνο θετικές έννοιες τόσο για τη ρίζα όσο και για τα παράγωγά της γενικά. Ο hakim είναι ένας «σοφός, ένας φιλόσοφος, ένας γιατρός»˙ ενώ hikma είναι «το να κατέχει κάποιος γνώση της πραγματικής φύσης των πραγμάτων και να ενεργεί στη συνεχεία σε αρμονία με τις απαιτήσεις». Επιπρόσθετα, στα Εβραϊκά η λέξη «σοφός» δε χρησιμοποιείται ποτέ με αρνητική έννοια.[4] Οι μόνοι «σοφοί» που καταδικάζονται είναι αυτοί που είναι σοφοί στα δικά τους μάτια και όχι στην πραγματικότητα (Ησαΐας 5:21). Στα μεταγενέστερα Εβραϊκά επίσης, γίνεται μνεία περί των σοφών, όπως στο Εκκλησιαστικός 6:32 και στα Αποσπάσματα των Σαδδουκαίων 2:3 και 6:3.

Στα Βαβυλωνιακά, το ουσιαστικό από αυτή τη ρίζα δεν έχει βρεθεί, αλλά το ρήμα, το οποίο έχει βρεθεί πολλές φορές, χρησιμοποιείται πάντοτε με καλή έννοια. Η Ασσυριο-Βαβυλωνιακή γλώσσα, ωστόσο, έχει αρκετές λέξεις οι οποίες μπορούν να αποδοθούν ως «σοφοί»˙ αλλά καμία από αυτές δεν χρησιμοποιείται συγκεκριμένα ή από μόνη της για να υποδηλώσει κάποια κάστα μάγων ή αστρολόγων˙ και ακόμη λιγότερο ισχύει το ότι αυτοί οι μάγοι ήταν οι μόνοι σοφοί.[5]

Στα Αιθιοπικά, επίσης, σύμφωνα με το λεξικό του Dillman τα hakim και tabib, με το tabib να αποτελεί τη συνήθη λέξη για το «σοφοί», χρησιμοποιούνται μόνο με καλή έννοια.[6]

Συνεπώς, από τη χρήση των λέξεων για τον όρο «σοφοί» στις διάφορες Σημιτικές γλώσσες, είναι πασιφανές ότι το να ανήκε κάποιος στην κάστα των σοφών δεν ήταν κάτι κακό αυτό καθαυτό. Ούτε η Βίβλος ούτε ο Ναβουχοδονόσορ υπαινίχτηκαν καν ότι ήταν κακό. Οι σοφοί του βιβλίου του Δανιήλ έπρεπε να θανατωθούν διότι ένας τύραννος οργίστηκε με ορισμένους από αυτούς οι οποίοι ισχυριστήκαν ότι μπορούσαν να κάνουν περισσότερα από αυτά που μπορούσαν να κάνουν, ή τουλάχιστον από τους οποίους ο βασιλιάς απαιτούσε περισσότερα από αυτά που ήταν δυνατό να γνωρίζουν, επειδή απέτυχαν να ικανοποιήσουν τις απαιτήσεις του. Το διάταγμα να θανατωθούν όλοι δεν δικαιολογούνταν από την αποτυχία απλώς μιας μερίδας των λεγόμενων σοφών. Αλλά ακόμη και αν ήταν αδύνατο να ικανοποιηθεί ο βασιλιάς από οποιοδήποτε σοφό, αυτό δεν θα αποδείκνυε ότι το να είναι ένας ευλαβής Εβραίος μέλος των σοφών ήταν ανάρμοστο. Ποιος σοφός σήμερα θα μπορούσε να αποκαλύψει σε έναν άνθρωπο το όνειρο το οποίο αυτός ο άνθρωπος είχε ξεχάσει; Τέτοιου είδους άγνοια δεν έχει καμία σχέση με την ευλάβεια. Είναι απλά ένας περιορισμός κοινός μεταξύ των ανθρώπων. Διότι όπως αληθινά λέει ο Δανιήλ «Το μυστικό το οποίο ο βασιλιάς ζητάει, κανένας σοφός δεν μπορεί να το φανερώσει στο βασιλιά. Ωστόσο, υπάρχει Θεός στους ουρανούς ο οποίος αποκαλύπτει μυστικά.» Οι σοφοί δεν μπορούν να κατηγορηθούν για κάτι το οποίο μπορούσε να γνωρίζει μόνο ο Θεός.

Όσον αφορά στη λέξη ’ashshaph (μάγος) στο Εβραϊκό τμήμα του Δανιήλ, 1:20 και 2:2 και στο Αραμαϊκό τμήμα, 2:10 και στη λέξη ’asheph στο 2:27, 4:4, 5:7, 11, 15, μπορεί να ειπωθεί, πρώτον, ότι κανένα παράγωγο, ούτε ρίζα, απαντά οπουδήποτε αλλού στην Παλαιά Διαθήκη. Τόσο το ρήμα όσο και ορισμένα ουσιαστικά απαντούν στα Συριακά με την έννοια του «γοητεύω, γόητας»˙ αλλά όχι προφανώς σε οποιαδήποτε άλλη Αραμαϊκή διάλεκτο, ούτε στα Αραβικά, ούτε στα Αιθιοπικά. Στα Βαβυλωνιακά ωστόσο, η ρίζα απαντά σε διάφορες μορφές˙ και οι δύο μορφές που αντιστοιχούν επακριβώς στο ’ashshaph και στο asheph απαντούν επίσης.[7]

Ποια είναι λοιπόν η σημασία της ρίζας και των διαφόρων μορφών της όπως απαντούν στα Βαβυλωνιακά;[8]

Από τις αυθεντίες τις οποίες έχουμε στην κατοχή μας και τα κείμενα τα οποία αυτές παραθέτουν, είναι ολοφάνερο ότι κατά τη γνώμη των Βαβυλωνίων το αξίωμα και οι πράξεις των ’ashipu και των ’ashshapu ήταν επωφελείς για την κοινότητα. Ήραν απαγορεύσεις και εξόρκιζαν πονηρά πνεύματα και ασθένειες και προκαλούσαν καλά οράματα και όνειρα. Ένα σύνηθες ρήμα που υποδηλώνει τη δραστηριότητά τους είναι το pasharu «λύνω»˙ το ίδιο ρήμα που χρησιμοποιείται στο βιβλίο του Δανιήλ για να υποδηλώσει το τι ανέμεναν από αυτούς ο Ναβουχοδονόσορ και ο Βαλτάσαρ. Ήταν μέρος των αρμοδιοτήτων τους να φροντίζουν να μην εμφανίζονται «άσχημα καταθλιπτικά όνειρα» (shunati nashdati), τα οποία προκαλούνταν από δαίμονες οι οποίοι «άρπαζαν το κρεβάτι κάποιου και προκαλούσαν ανησυχία και επιτίθονταν σε κάποιον».[9]

Ένας άλλος όρος που απαντά στο βιβλίο του Δανιήλ[10] είναι το hartom ή hartum. Αυτή η λέξη απαντά επίσης στα Εβραϊκά της Γένεσης 41:8, 24, και στην Έξοδο 7:11, 22, 8:3, 14, 15, 9:11 (δις). Εφόσον αυτή η λέξη δεν απαντά σε καμία άλλη Αραμαϊκή διάλεκτο εκτός αυτής του Δανιήλ, δε μπορούμε να αντλήσουμε καμία πληροφορία περί της σημασίας της από αυτές τις πηγές.[11] Όταν αναλογιζόμαστε το ρόλο που παίζει το όνομα στην Αιγυπτιακή μαγεία, μπορούμε ορθά να πιστέψουμε ωστόσο, ότι οι αρχηγοί μάγοι λάβαιναν την ονομασία τους από το γεγονός ότι είχαν δύναμη να επικαλούνται ονόματα[12] και ότι οι Αραμαίοι και οι Εβραίοι υιοθέτησαν το όνομα για να υποδηλώσουν αυτούς που «έδεναν» ή ελευθέρωναν με τη δύναμη των ονομάτων.

Αυτή η δύναμη των ονομάτων έπαιζε επίσης έναν εξέχοντα ρόλο στην Βαβυλωνιακή θρησκεία. Στη θεραπεία μιας ασθένειας, έπρεπε να αναφερθεί το όνομα του δαίμονα ή της ασθένειας η οποία επρόκειτο να εξορκιστεί, καθώς επίσης το όνομα της θεότητας με τη δύναμη της οποίας θα γινόταν ο εξορκισμός. Για να λάβουν τη βοήθεια της θεότητας, χωρίς την οποία το κακό ή ο δαίμονας δεν μπορούσε να εκδιωχτεί, οι ιερείς απήγγειλαν τους αίνους και έψαλαν της προσευχές και τις ικεσίες της συγκεκριμένης θεότητας˙ και ίσως από αυτό τον ουσιώδη παράγοντα της τέχνης του εξορκισμού να προέκυψαν οι ύμνοι αίνου οι οποίοι απαντούν τόσο συχνά στις επωδούς των Βαβυλωνίων. [13]

Όσο για την έννοια του gazer, του τελευταίου όρου που χρησιμοποιείται στο βιβλίο του Δανιήλ για να υποδηλώσει τάξεις σοφών, πολύ λίγα μπορούν να ειπωθούν με βεβαιότητα. Η ρίζα δεν απαντά στα Ασσυριο-Βαβυλωνιακά˙ ούτε κάποια λέξη από αυτή τη ρίζα έχει κάποια ικανοποιητική έννοια σε οποιαδήποτε Αραμαϊκή διάλεκτο, ούτε στα Αραβικά, στα Εβραϊκά ή στα Αιθιοπικά.[14]

Η Εβραϊκή λέξη mekashshefim δεν χρησιμοποιείται πότε για τους σοφούς. Στα Δανιήλ 2:2, το μόνο μέρος στο οποίο απαντά στο βιβλίο, η Αγγλική μετάφραση το αποδίδει με το μάγοι. Ούτε η ρίζα ούτε οποιοδήποτε παραγωγό αυτής της ρίζας χρησιμοποιήθηκε με αυτή την έννοια σε οποιαδήποτε Αραμαϊκή διάλεκτο.[15]

Το Εβραϊκό κείμενο χρησιμοποιεί το ουσιαστικό kashp πάντοτε με την αρνητική έννοια της «δαιμονικής μαγείας» και το παράγωγο ουσιαστικό ισοδυναμεί εννοιολογικά με το Αγγλικό «μάγος, μάγισσα ή γητευτής». Η λέξη για τη «μαγγανεία» απαντά 6 φορές στην Εβραϊκή Βίβλο, Συγκεκριμένα στο Ησ. 47:9,12˙ Μιχ. 5:11˙ Ναούμ 3:4 (δις), και στο 2 Βασ. 9:22. Η λέξη mekashsheph «μάγος», απαντά στο Δευτ. 18:10, Eξ. 7:11˙ Mαλ. 3:5, και Δανιήλ 2:2, ενώ το θηλυκό του απαντά στο Εξ. 22:18. Το ρήμα kishsheph απαντά μόνο στο 2 Χρον. 33:6. Όλα αυτά εκτός από την μετοχική μορφή απαντούν στα Βαβυλωνιακά και πιθανώς είναι δανεισμένα από εκεί˙ ή πιθανώς προέρχονται από παλιά, όταν τα Βαβυλωνιακά και τα Εβραϊκά ήταν ένα. Το Σουμεριακό σημάδι uh υποδηλώνει τις Βαβυλωνιακές λέξεις για το «δηλητήριο, το σάλιο, το αίμα και το kishpu». Ίσως η καλύτερη απεικόνιση της σχέσης της μαγείας με το όνειρο του Ναβουχοδονόσορ μπορεί να βρεθεί στην προσευχή που απευθύνεται στο Μαρντούκ από κάποιον άρρωστο μέσω του ιερέα του (mashmashu). Όπως μεταφράζει ο King αυτό το τμήμα της προσευχής στο έργο του Babylonian Magic σελ. 62, η προσευχή λέει:

“Ω Θεέ μου, με την εντολή του στόματός σου είθε να μην πλησιάσει ποτέ κακό,

η μαγεία του μάγου και της μάγισσας (upish kashshapi u kashshapi)˙

είθε να μη με πλησιάσουν ποτέ τα δηλητήρια των μοχθηρών ανθρώπων˙

είθε να μην πλησιάσει ποτέ το κακό ξορκιών,

δυνάμεων και οιωνών του ουρανού και της γης.”

(O my God, by the command of thy mouth may there never approach any evil,

the magic of the sorcerer and of the sorceress (upish kashshapi u kashshapi);

may there never approach me the poisons of the evil men;

may there never approach the evil of charms of powers and portents of heaven and earth.)

Στον αριθμό 50, 22 του ίδιου βιβλίου, ο Ασσουρμπανιπάλ προσεύχεται ώστε ο θεός του να τον ελευθερώσει από δαιμονική μαγεία (pushir kishpiya), χρησιμοποιώντας το ίδιο ρήμα το οποίο απαντά τόσο συχνά στο βιβλίο του Δανιήλ για το «ερμηνεύω». Το να ασκεί κάποιος μαγεία επέσυρε την ποινή του θανάτου με πνιγμό, σύμφωνα με τον νομό του Χαμουραμπί.[16] Αυτός επίσης ήταν ο νόμος μεταξύ των Εβραίων: «Γυναίκα που κάνει μαγγανείες δεν πρέπει να την αφήσεις ζωντανή» (Εξ. 22:18). Μπορεί κατά συνέπεια να τεθεί το ερώτημα γιατί ο Ναβουχοδονόσορ κάλεσε τους μάγους για να ερμηνεύσουν το όνειρό του. Το κείμενο που παρουσιάζεται στον Behrens[17] θα το εξηγούσε αυτό, εάν δεχτούμε τη γραφή που επιτρέπει την εξής μετάφραση: “from before the wind may the king be bewitched.”[18] Σύμφωνα με αυτό, ένας άνθρωπος θα μπορούσε να υποβληθεί σε μάγια για το καλό του εναντίον κάποιου κακού. Αυτός, κατά συνέπεια μπορεί να είναι ο λόγος που ο Ναβουχοδονόσορ κάλεσε τους μάγους. Αυτοί έστελναν κακά όνειρα˙ συνεπώς, αυτοί έπρεπε να τα εξηγήσουν και να ερμηνεύσουν τι είχαν στείλει.[19]

Τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας των ονομάτων των τάξεων των σοφών που αναφέρονται στο βιβλίο του Δανιήλ μπορούν να συνοψιστούν λέγοντας ότι οι ’ashephs και οι ’ashshaphs ήταν σίγουρα εξορκιστές οι οποίοι χρησιμοποιούσαν ψαλμωδίες και εξαγνισμούς (;) ώστε να απομακρύνουν τις ασθένειες και να αποτρέψουν καταστροφές˙ ότι οι mekashshephs ήταν μάγοι οι οποίοι ‘έδεναν’ τα θύματά τους μέσω φίλτρων, σάλιου, κτλ., και είχαν τη δύναμη να στέλνουν άσχημα όνειρα και κακά πνεύματα σε αυτούς, καθώς επίσης και να τους ελευθερώνουν από τις μαγείες τις οποίες τους είχαν επιφέρει˙ ότι οι gazers και οι kaldus ήταν αστρολόγοι και οιωνοσκόποι, οι οποίοι έλεγαν τη μοίρα, προέβλεπαν μάστιγες, ερμήνευαν οιωνούς και όνειρα, προγνώριζαν ωροσκόπια, κλπ˙ ότι οι hartums ήταν ιερείς γραφείς που έγραφαν συνταγές και φόρμουλες για χρήση από αρρώστους ή από αυτούς που προσπαθούσαν να τους γιατρέψουν, και ‘γητευτές’ οι οποίοι ‘έδεναν’ και έλυναν με τη δύναμη ονομάτων με ισχύ˙ και ότι οι hakims, ή σοφοί, συμπεριελάμβαναν όλους αυτούς καθώς και άλλους οι οποίοι δεν συμπεριλαμβάνονταν σε αυτές τις τάξεις. Ο Ναβουχοδονόσορ διαπίστωσε ότι ο Δανιήλ ήταν δέκα φορές καλύτερος από όλους τους ’ashshaphs και τους hartums της Βαβυλώνας. Διορίστηκε αρχηγός, ή κύριος, των σοφών (2:48), και των hartums του βασιλιά (5:11), και όλων των άλλων τάξεων που αναφέρθηκαν, εκτός προφανώς των μάγων, – σε σχέση με τους οποίους δε μας λέγεται να είχε καμία σχέση. Πρέπει να επισημανθεί ότι πουθενά στη Βίβλο, σχέση με τους ’ashephs, ’ashshaphs, hartums, gazers, kaldus, ή hakkims δεν απαγορεύεται ρητά. Μόνο οι hakkims, hartums, και οι mekashshephs αναφέρονται ποτέ εκτός του βιβλίου του Δανιήλ. Για τους 1ους από αυτούς τους τρεις, πάντα γίνεται μνεία συνοδευομένη από έπαινο˙ για τους 2ους γίνεται μνεία χωρίς έπαινο και χωρίς μομφή˙ και για τους τελευταίους γίνεται μνεία συνοδευομένη μόνο από κατάκριση. Κατά συνέπεια ‘ένας ευλαβής Εβραίος’ και ‘ένας Εβραίος πιστός στο νόμο,’ θα μπορούσε ασφαλώς να είχε τουλάχιστον σπουδάσει τις επιστήμες και τις τέχνες που ασκούνταν από αυτές τις μη κατακριτέες τάξεις, χωρίς να αφήνει εκτεθειμένο τον εαυτό του στην κατηγορία της παραβίασης του γράμματος του νόμου. Ούτε βλέπουμε κάποιον λόγο για τον οποίο δεν θα μπορούσε να μελετήσει όλα τα σχετικά με τις πρακτικές των μάγων χωρίς ο ίδιος να είναι μάγος.

Εξάλλου, πιστεύουμε ότι εύλογα μπορεί να αμφισβητηθεί το ότι ένας ευλαβής Εβραίος, δηλαδή, ένας Εβραίος που θεωρούνταν ευλαβής σύμφωνα με την εκτίμηση των Ιουδαίων της εποχής του συγγραφέα του βιβλίου του Δανιήλ, – όποτε και αν έζησε και αν έγραψε –, δεν μπορούσε να είναι αστρολόγος και εξορκιστής και ερμηνευτής ονείρων. Ο Ιώσηπος παραθέτει, προφανώς με επιδοκιμασία, μια δήλωση του Βηρωσού κατά την οποία «ο Αβραάμ ήταν άντρας ενάρετος και σπουδαίος μεταξύ των Χαλδαίων και επιδέξιος στην επιστήμη των ουρανών» (Μνημονεύει δὲ τοῦ πατρὸς ἡμῶν Ἁβράμου Βηρωσός, οὐκ ὀνομάζων, λέγων δ᾽ οὕτως: “μετὰ δὲ τὸν κατακλυσμὸν δεκάτῃ γενεᾷ παρὰ Χαλδαίοις τις ἦν δίκαιος ἀνὴρ καὶ μέγας καὶ τὰ οὐράνια ἔμπειρος”).[20]

Λέει επίσης ότι ένας από τους Αιγύπτιους ιερούς γραφείς (ιερογραμματικοί), οι οποίοι ήταν πολύ οξυδερκείς στο να προλέγουν στα αλήθεια μελλοντικά γεγονότα, είπε στο βασιλιά ότι περίπου αυτή την εποχή θα γεννιόταν ένα παιδί στους Ισραηλίτες, το οποίο, εάν μεγάλωνε, θα υποβίβαζε την ισχύ της Αιγυπτιακής κυριαρχίας και θα ανύψωνε τους Ισραηλίτες˙ ότι θα υπερείχε όλων των ανθρώπων σε αρετή, και ότι θα αποκτούσε δόξα την οποία οι άνθρωποι θα θυμούνταν για πάντα.[21]

Αυτός ο ίδιος γραφέας αποπειράθηκε να σκοτώσει το Μωυσή αργότερα, όταν, όντας παιδί και έχοντας υιοθετηθεί από την κόρη του Φαραώ, έριξε στη γη και ποδοπάτησε το στέμμα του Φαραώ το οποίο ο Φαραώ τοποθέτησε στο κεφάλι του˙ επιβεβαιώνοντας έτσι, είπε ο ιερέας, την πρόβλεψή του ότι αυτό το παιδί θα υποβίβαζε την ισχύ της Αιγυπτιακής κυριαρχίας.[22] “Εξαιτίας αυτής της προφητείας οι Αιγύπτιοι δεν τον θανάτωσαν και αργότερα έκαναν το Μωυσή στρατηγό του στρατεύματος τους εναντίον των Αιθιόπων σε αρμονία με τους ίδιους τους τους χρησμούς και τους οιωνούς”.[23]

Όσο για το Σολομών, επιπρόσθετα, ο Θεός του επέτρεψε να μάθει την επιστήμη της δαιμονολογίας προς όφελος και θεραπεία των ανθρώπων, και συνέθεσε επωδούς[24] μέσω των οποίων καταπραΰνονταν οι ασθενείς˙ και άφησε πίσω του μεθόδους θεραπείας για εξορκιστές με τις οποίες αυτοί που είναι ‘δεμένοι’ διώχνουν τους δαίμονες ώστε αυτοί δεν ξαναγυρνάνε, και αυτή η μέθοδος επικρατεί ανάμεσά μας ακόμη και τώρα˙ διότι έχω δει κάποιον συγκεκριμένο από τη χωρά μου ο οποίος ονομάζεται Eleazar, στην παρουσία του Βεσπασιανού και των γιων του και των χιλιάρχών του και του πλήθους των στρατιωτών του, να ελευθερώνει ανθρώπους οι οποίοι είχαν καταλειφθεί από δαίμονες, θεμελιώνοντας ξεκάθαρα με αυτόν τον τρόπο την ικανότητα και τη σοφία του Σολομώντα. (παρέσχε δ᾽ αὐτῷ μαθεῖν ὁ θεὸς καὶ τὴν κατὰ τῶν δαιμόνων τέχνην εἰς ὠφέλειαν καὶ θεραπείαν τοῖς ἀνθρώποις: ἐπῳδάς τε συνταξάμενος αἷς παρηγορεῖται τὰ νοσήματα καὶ τρόπους ἐξορκώσεων κατέλιπεν, οἷς οἱ ἐνδούμενοι τὰ δαιμόνια ὡς μηκέτ᾽ ἐπανελθεῖν ἐκδιώξουσι. καὶ αὕτη μέχρι νῦν παρ᾽ ἡμῖν ἡ θεραπεία πλεῖστον ἰσχύει: ἱστόρησα γάρ τινα Ἐλεάζαρον τῶν ὁμοφύλων Οὐεσπασιανοῦ παρόντος καὶ τῶν υἱῶν αὐτοῦ καὶ χιλιάρχων καὶ ἄλλου στρατιωτικοῦ πλήθους ὑπὸ τῶν δαιμονίων λαμβανομένους ἀπολύοντα τούτων. ὁ δὲ τρόπος τῆς θεραπείας τοιοῦτος ἦν)[25]

Ο Ιώσηπος, επιπρόσθετα, ισχυρίζεται ότι ο ίδιος όχι μόνο είχε προφητικά όνειρα, αλλά και ότι είχε τη δύναμη να τα ερμηνεύει.[26]

Σύμφωνα με το Ταργκούμ του Jonathan ben Uzziel, ο βασιλιάς της Αιγύπτου την εποχή του Μωυσή είδε ένα όνειρο στο οποίο είδε όλη τη γη της Αιγύπτου να τοποθετείτε σε μια ζυγαριά και από την άλλη τοποθετήθηκε ένα αρνί το οποίο ήταν βαρύτερο από όλη τη γη της Αιγύπτου˙ για το οποίο κάλεσε όλους τους μάγους (harrash) της Αιγύπτου και τους αφηγήθηκε το όνειρό του˙ επί του οποίου ο Ιαννής και ο Ιαμβρής, οι αρχηγοί των μάγων, άνοιξαν το στόμα τους λέγοντας: «Ένα αγόρι πρόκειται να γεννηθεί στη σύναξη του Ισραήλ, μέσω του χεριού του οποίου θα καταστραφεί όλη η γη της Αιγύπτου».[27]

Στο βιβλίο του Τωβίτ, λέγεται ότι ένα πονηρό πνεύμα εξορκίστηκε μέσω του συκωτιού ενός ψαριού.[28]

Στις Πράξεις των Αποστόλων, ο Σίμων ο Μάγος εξασκούσε τη μαγική του τέχνη χρησιμοποιώντας τη δύναμη ονομάτων για να εκδιώξει τα πονηρά πνεύματα.

Ο Κύριος, επίσης, αναφέρθηκε σε τέτοιες πρακτικές μεταξύ των Ιουδαίων της εποχής του όταν είπε: «Αν εγώ εκβάλλω τους δαίμονες μέσω του Βεελζεβούλ, οι γιοι σας μέσω τίνος τους εκβάλλουν;»[29]

Έχουμε καταδείξει λοιπόν, ότι σύμφωνα με την άποψη των Γραφών και των αρχαίων Εβραίων όλων των εποχών, δεν υπήρχε τίποτα το εσφαλμένο ούτε στα όνειρα, ούτε στην ερμηνεία τους˙ και ότι η άποψη των Εβραίων όπως έχει διατηρηθεί στον Ιώσηπο, στο βιβλίο του Τωβίτ, στο Ταργκούμ του Jonathan ben Uzziel, και αλλού, δεν καταδίκαζε τη χρήση επωδών και την πρακτική του εξορκισμού και άλλων παρόμοιων τεχνών.

Τελικά, ερχόμαστε να εξετάσουμε το εάν λέγεται ότι ο Δανιήλ ήταν μέλος οποιασδήποτε τάξης των ερμηνευτών ονείρων οι οποίες αναφέρονται στο βιβλίο του. Πρέπει να επισημανθεί ότι ποτέ δεν ονομάζεται ως hartum, ούτε ως ’ashshaph, αλλά λέγεται ότι ήταν δέκα φορές καλύτερος από όλους αυτούς σε γνώση και σοφία. Ούτε ονομάζεται ως ’asheph, ούτε ως mekashsheph, ούτε ως gazer, ούτε ως kaldu. Το ότι χαρακτηρίζεται ως hakim μπορεί ορθά να εξαχθεί ως συμπέρασμα από το γεγονός ότι τον αναζήτησαν για να τον θανατώσουν, όταν εξεδόθη το διάταγμα που πρόσταζε ότι έπρεπε να θανατωθούν όλοι οι σοφοί˙ αλλά αλλού, πάντοτε ονομάζεται αρχηγός (rab) των σοφών, ή των hartums, ή τριών ή τεσσάρων τάξεων ταυτοχρόνως. Στην πραγματικότητα αποκαλείται αρχηγός όλων των τάξεων, εκτός των mekashshephs, της μόνης κάστας η οποία καταδικαζόταν άμεσα από το νόμο. Μια φορά αποκαλείται ‘άρχοντας και ηγούμενος πάντων των σοφιστών Βαβυλωνίας.’ (Δανιήλ 2:48 – Ό) Αυτή τη φράση θα την εξετάσουμε παρακάτω. Προς το παρόν, ας ρίξουμε μια ματιά στη σημασία της λέξης rab, «αρχηγός», σε σχέση με τα αντικείμενα, ή τα άτομα επί των οποίων τίθεται ο rab. Το μόνο σημείο που πρέπει να συζητήσουμε σε αυτή τη συνάφεια, είναι το εάν ο rab ήταν απαραίτητα της ίδιας τάξης και εάν ασκούσε τις ίδιες τέχνες με αυτούς οι οποίοι ήταν υπό την αρχηγία του. Για τους περισσότερους θα ήταν επαρκές απλώς το να δηλώσουμε ως προφανές γεγονός το οποίο δεν χρειάζεται αποδείξεις, το ότι θα μπορούσε να είναι αρχηγός των hartums και άλλων, χωρίς ο ίδιος να είναι ένας από αυτούς. Αλλά καθώς ορισμένοι έχουν αντεπειχηρηματολογήσει και φαίνεται να πιστεύουν ότι πρέπει και ο ίδιος ο Δανιήλ να ήταν ένας από αυτούς επί τους οποίους είχε τεθεί αρχηγός, θα ήταν καλό να κάνουμε μια παύση και να συζητήσουμε τον ορό rab όπως χρησιμοποιείται.

Στα Αραβικά το rab είναι ο συνηθέστερος τίτλος για το Θεό, απαντώντας στο Κοράνιο ως προσδιορισμός της θεότητας λιγότερα συχνά μόνο από την ίδια τη λέξη Αλλάχ. Είναι ο κύριος όλων των πλασμάτων, όχι διότι είναι σαν αυτά ή από αυτά, αλλά ως δημιουργός τους και διατηρητής και άρχοντας και ιδιοκτήτης. Με παρόμοιο τρόπο ο αρχηγός των σκλάβων δεν είναι σκλάβος, αλλά ο ιδιοκτήτης των σκλάβων, ο dominus. Στα Εβραϊκά το rab σήμαινε αρχηγός, ή κύριος, ή ηγέτης. Έτσι, ο Νεβουζαραδάν ήταν αρχηγός της σωματοφυλακής (Ιερ. 41:10), ο Ασφενάζ ήταν αρχηγός των ευνούχων (Δανιήλ 1:3), ο Ασσουήρης είχε οικονόμους (officers-ASV) του σπιτιού του (Εσθ. 1:8), το πλοίο στο οποίο επέβαινε ο Ιωνάς είχε πλοίαρχο (Ιων. 1:6). Στα Ασσυριο-Βαβυλωνιακά, η λέξη είχε μια πολύ γενικότερη χρήση απ’ ότι στα Αραβικά και στα Εβραϊκά. Υπήρχαν rabs διορισμένοι στους κήπους του βασιλιά, στις μηχανές ποτίσματος, στο θησαυροφυλάκιο, στους στάβλους, στις αυλές, στα ποίμνια, στο σπίτι, στο ναό, στις πόλεις, στους αιχμαλώτους˙ στους κυβερνήτες, στους αρχηγούς (captains), στους τοξότες και στις μονάδες του στρατού˙ στους εμπόρους, στους χτίστες (;), στους μάντεις, στους μάγους και στους εξορκιστές˙ υπήρχε ένας αρχηγός (captain) του βασιλιά, ένας επικεφαλής (chief) των αρχηγών (captains), ή πριγκίπων, του βασιλιά, και ένας rab των γιων του βασιλιά, και ένας επικεφαλής του οίκου του Βαλτάσαρ του γιου του βασιλιά.

Είναι ευδιάκριτο ότι οι ’ashiph, οι mashmash, οι bari (ή μάντεις), και οι zimmeri, ή μάγοι, όλοι τους έχουν επικεφαλή. Θα πρέπει να επισημανθεί περαιτέρω, ότι ένας rab δεν επιτελεί απαραίτητα τα καθήκοντα αυτών επί των οποίων είναι επικεφαλής. Οι στρατιώτες λάβαιναν οδηγίες και διοικούνταν από τον rab τους˙ αλλά αναμφισβήτητα έκαναν πολλές χαμαλοδουλειές από τις οποίες αυτός εξαιρούνταν. Ο rab των γιων του βασιλιά μπορεί να ήταν κατώτερος λόγω γένους, αλλά θα ήταν ο δάσκαλός τους. Κανένας δε μπορεί να θεώρει τον rab περισσότερο υπεύθυνο για τις πράξεις και τις πεποιθήσεις ενός λόγιου, απ’ όσο υπεύθυνο μπορεί να θεωρεί τον Σένεκα για το Νέρο, ή τον Bossuet για τον Louis XV. Ο επικεφαλής (chief) των επικεφαλών (chiefs) του βασιλιά θα ήταν πιθανώς ο υψηλότερος επικεφαλής, ή κύριος, δίπλα στο βασιλιά, σύμφωνα με τον συνήθη Σημιτικό ιδιωματισμό έκφρασης του υπερθετικού βαθμού, δηλαδή την τοποθέτηση ενός ουσιαστικού στον ενικό πριν από το ίδιο ουσιαστικό στον πληθυντικό, όπως στη φράση «βασιλιάς βασιλιάδων και κύριος κυρίων». Από αυτά τα παραδείγματα είναι σαφές ότι ένας rab μπορεί να κατείχε ή μπορεί να μην κατείχε την ίδια γνώση, τάξη, αξιοπρέπεια, ή πρακτική με αυτούς επί των οποίων είχε τεθεί επικεφαλής. Είχαμε υπουργούς του ναυτικού οι οποίοι δεν εκπαιδεύτηκαν στην Annapolis. Η Αγγλία είχε υπουργούς πολέμου οι οποίοι δεν ήταν διακεκριμένοι στρατηγοί. Η Γαλλία είχε υπουργούς θρησκευμάτων οι οποίοι δεν ήταν κληρικοί. Με παρόμοιο τρόπο, το γεγονός ότι ο Δανιήλ διορίστηκε rab των σοφών αντρών, ή των hartums, και άλλων, δεν αποδεικνύει ότι ήταν ένας από αυτούς, ή ότι έκανε ότι έκαναν. Το βιβλίο του Δανιήλ λέει ότι κατείχε δέκα φορές περισσότερη αληθινή γνώση και σοφία απ’ τους ’ashephs και hartums της Βαβυλώνας˙ και ότι έλαβε τη γνώση του ως ερμηνευτής ονείρων από τον Θεό μέσω προσευχής, και όχι μέσω μαντείας ή μαγείας. Ποτέ δεν τον χαρακτηρίζει ως hartum, ή ’ashshaph, ή ’asheph, ή mekashsheph, ή kaldu, ή gazer˙ αλλά ως άντρα που έγινε σοφός μέσω μελέτης, μέσω αποχής και μέσω της εύνοιας του Θεού. Μπορεί να γνώριζε όλα τα μυστήρια των μάντεων της Βαβυλώνας, των ιερέων και των μάγων˙ αλλά δεν υπάρχει καμία απόδειξη στο βιβλίο του Δανιήλ ή οπουδήποτε αλλού, που να καταδεικνύει ότι ο Δανιήλ ασκούσε μαύρη μαγεία, ή ότι ασκούσε τις παγανιστικές μεθόδους μαντείας σε οποιαδήποτε μορφή, ή ότι έγινε μέλος οποιασδήποτε από αυτές τις τάξεις. Λέγεται απλά ότι ήταν ο ανωτέρως αυτών σε γνώση και σοφία και σε δύναμη ερμηνείας ονείρων και οιωνών. Τα μέσα που χρησιμοποιούσε ήταν κατάλληλα, σύμφωνα με τα πρότυπα και τα παραδείγματα των Γραφών.

Ως προς το ότι ήταν rab των Βαβυλώνιων μάγων οποιασδήποτε κάστας, αυτό ήταν διορισμός από το βασιλιά. Τι καθήκοντα ή λειτουργιές περιλαμβάνονταν στη θέση αυτή δε γνωρίζουμε. Ενδέχεται να ήταν απλώς ένας τιμητικός τίτλος, ή παροχή μιας θέσης πρωτοκαθεδρίας σε δικαστικές διαδικασίες και τελετές. To ότι δεν υπονοείται μια μόνιμη θέση με δυσβάστακτα καθήκοντα και συνεχή υπηρεσία, φαίνεται να απορρέει από το γεγονός ότι η βασίλισσα μητέρα έπρεπε να υπενθυμίσει στο Βαλτάσαρ ότι ο Ναβουχοδονόσορ είχε κάποτε κάνει το διορισμό. Έτσι, συμπερασματικά, μπορούμε δικαίως να ισχυριστούμε ότι η υπόθεση εναντίον του συγγραφέα του βιβλίου του Δανιήλ, στη βάση του ότι εμφανίζει τον ήρωά του, παρ’ ότι ευλαβής Εβραίος, να είναι μέλος της τάξης των Βαβυλώνιων σοφών αντίθετα στον Ιουδαϊκό νομό, δεν ευσταθεί. Η κατηγορία δεν έχει αποδειχτεί. Αντιθέτως, η αφήγηση του Δανιήλ έχει αποδειχτεί πλήρως συμβατή με τον εαυτό της και με τις αναγκαίες προϋποθέσεις που επιβάλει ο ιστορικός περίγυρος, προϋποθέτοντας ότι η αφήγηση είναι αρχείο γεγονότων τα οποία συνέβησαν στη Βαβυλώνα τον 6ο π.Χ. αιώνα.


Στη συζήτηση που προηγήθηκε καταδείξαμε ότι οι έξι εικασίες που αναφέρονται στις σελίδες 2 και 3 είναι όλες λανθασμένες και ότι η ένσταση εναντίον της ιστορικότητας του βιβλίου του Δανιήλ στη βάση του ότι ένας ευλαβής Εβραίος δεν μπορούσε να είχε διοριστεί επικεφαλής των παγανιστών σοφών της Βαβυλώνας, ούτε μπορούσε να είχε μυηθεί στις τάξεις τους, δεν υποστηρίζεται από τις αποδείξεις που απορρέουν από τους ίδιους τους Εβραίους, καθώς επίσης και από τα μνημεία, σε σχέση με το ποιος ήταν στην πραγματικότητα ο χαρακτήρας αυτών των σοφών. Έχουμε καταδείξει επιπρόσθετα, ότι η ένσταση, εάν είναι βάσιμη, θα αντιστρατευόταν στις αντιλήψεις των ευλαβών Εβραίων του 2ου π.Χ. αιώνα σε τέτοιο βαθμό, όσο ακριβώς θα αντιστρατευόταν στις αντιλήψεις των ευλαβών Εβραίων του 6ου π.Χ. αιώνα˙ διότι η λογοτεχνική σύλληψη ενός τέτοιου χαρακτήρα και η αποδοχή ενός έργου που βασιζόταν σε μια τέτοιου είδους σύλληψη θα ήταν εναντίον των αντιλήψεων τους σε τέτοιο βαθμό, όσο ακριβώς θα ήταν και η ιστορική ύπαρξη ενός τέτοιου ανθρώπου. Επιπρόσθετα, έχουμε καταδείξει ότι ‘οι συγκεχυμένες αντιλήψεις’ που αφορούν στο Δανιήλ και στις σχέσεις του με τους σοφούς της Βαβυλώνας, καθώς επίσης και στους ίδιους τους σοφούς, χαρακτηρίζουν όχι τόσο τον συγγραφέα του βιβλίου του Δανιήλ, όσο αυτούς που επικρίνουν τις δηλώσεις του βιβλίου που αφορούν στους σοφούς. Και τέλος, έχουμε καταδείξει ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος για να πιστέψουμε ότι ο Δανιήλ δεν μπορούσε να είναι και να κάνει όλα όσα το βιβλίο του Δανιήλ λέει ότι ήταν και έκανε, χωρίς οποιαδήποτε παραβίαση του νόμου ή των προφητών, ή παραβίαση των θρησκευτικών αντιλήψεων των Εβραίων οποιασδήποτε δεδομένης χρονικής στιγμής της ιστορίας τους.

[1] Cornill, σελ. 338.

[2] Driver, σελ. 500, h. 24.

[3] Bevan, The Book of Daniel, σελ. 21.

[4] Ο Φαραώ, Γεν. 41:8 και Εξ. 7:11· ο βασιλιάς της Βαβυλώνας, Ιερ. 50:35 και 51:57· o βασιλιάς της Γεβάλ, Ιεζ. 27:9· ο βασιλιάς της Τύρου, Ιεζ. 27:8· ο βασιλιάς Σολομών και ο γιος του Ροβοάμ, 2 Χρ. 2:13· ο Ασσουήρης, Εσθήρ 6:13· και ο Μωυσής και οι γιοι του Ισραήλ, Δευτ. 1:13, Eξ. 28:3 – όλοι τους έχουν τους σοφούς τους. Οι «σοφοί» σχολιάζονται στο Παροιμίες 12:18, 13:20, 24:3.

[5] Η πιο συνηθισμένη από αυτές τις λέξεις είναι πιθανώς το mudu από την ρίζα idu, «γνωρίζω», μια ρίζα συνηθισμένη στα Ασσυριο-Βαβυλωνιακά με Αραμαϊκά και Εβραϊκά. Αυτή η λέξη χρησιμοποιείται σε σχέση με τους θεούς Nebo και Shamash, για τους βασιλιάδες όπως τον Σαργών, τον Σενναχειρείμ και το Ναβουχοδονόσορ· καθώς και για άλλους ανθρώπους, αλλά πάντοτε με καλή έννοια.

Μια άλλη λέξη είναι το imku (ή emku) από μια ρίζα η οποία απαντά επίσης στα Εβραϊκά και σημαίνει «είμαι βαθύς». Οι επιγραφές κάνουν λόγο για τη σοφή καρδιά του Εa· για τους σοφούς πρίγκιπες Ναβονίδη και Nabu–balat,su–ik)bi· για τον Ναβουχοδονόσορ το σοφό (συχνά)· για τους σοφούς αρχιοικοδόμους, κλπ.

Το ershu (ή irshu) από μια ρίζα που σημαίνει «αποφασίζω», χρησιμοποιείται ως τίτλος για τους θεούς Sin και Ea και για βασιλιάδες όπως ο Σενναχειρείμ και ο Ναβουχοδονόσορ. Το itpishu, επίσης, χρησιμοποιείται για τους θεούς Damkina, Nebo και Ninib, και για τους βασιλιάδες Σαργών, Σενναχειρείμ και Ναβουχοδονόσορ.

[6] Το ma’mer από το ρήμα ’amara «δείχνω, γνωρίζω», χρησιμοποιείται συχνά στην Αιθιοπική απόδοση της Παλαιάς Διαθήκης με την έννοια του «μάγου», ως μετάφραση του Ελληνικού γνώστης, Εβραϊκού yidde‘oni και του Ελληνικού στοχαστής, Εβραϊκού k,osem. Αποδίδει επίσης το Ελληνικό χαλδαίοι στο Δανιήλ 2:2 και το γαζαρηνοί στο Δανιήλ 4:3, 5:15. Στις περισσότερες από αυτές τις περιπτώσεις η Αραβική απόδοση χρησιμοποιεί το ’arraf , «μάγος», από το ρήμα ’arafa, «γνωρίζω».

[7] Ένα εξαιρετικά αξιοσημείωτο γεγονός σε σχέση με τις πηγές και τη μετάδοση του κειμένου του βιβλίου του Δανιήλ, όταν αναλογιστούμε ότι αυτές οι λέξεις δεν απαντούν πουθενά αλλού πέρα από τα Ασσυριο-Βαβυλωνιακά, εκτός από το βιβλίο του Δανιήλ. Στην απόδοση του βιβλίου του Δανιήλ στην Πεσίτα, το ’ashuph χρησιμοποιείται για να μεταφράσει τόσο το ’asheph όσο και το ’ashshaph. Το ’ashshaph στα Νέα Εβραικα δεν απαντά πουθενά αλλού εκτός από σχολιολόγια του βιβλίου του Δανιήλ. Δες το λεξικό του Jastrow στο αντίστοιχο λήμμα.

[8] Οι καλύτερες πηγές των πληροφοριών μας είναι ο Tallquist: The Assyrian Incantanation-series Maklu· o Zimmern στο κεφάλαιο με τον πίνακα τελετουργιών των ’ashipu o οποίος βρίσκεται στις σελίδες 122-175 του έργου του με τίτλο: Contributions to the Knowledge of the Babylonian Religion (Beiträge zur Kenntniss, etc.)· το έργο του Dr. Walther Schrank: Babylonian Rites of Purifications, especially in their relation to Priests and Exorcists (Babylonische Sühnriten besonders mit Rücksicht auf Priester und Büsser)· και του King: Babylonian Magic.

[9] Frank, Bab. Beschwörungsreliefs, σελ. 88, 90.

[10] Στο 1:20 και 2:2 στο Εβραϊκό τμήμα και στο 2:10, 27, 4:4, 6, και 5:11 στο Αραμαϊκό τμήμα.

[11] Στα Αραμαϊκά του Ταργκούμ του Ογκέλου, του Σαμαρειτικού Ταργκούμ και της Συριακής Πεσίτα, το hartom αποδίδεται πάντοτε από το harrash, εκτός από το Δανιήλ 5:11 στην απόδοση της Πεσίτα όπου αποδίδεται με τον όρο «σοφοί». Τα Αραβικά της μετάφρασης της Πεντατεύχου από τον Saadya το αποδίδουν με το ulema «σοφοί», εκτός από το Έξοδος 7:11, 22, όπου το αποδίδουν με το sahana «γόης». Τα Αραβικά του βιβλίου του Δανιήλ πάντοτε χρησιμοποιούν το rakka «γόης». Η συνήθης απόδοση στη μετάφραση των Εβδομήκοντα και στον Θεοδοτίονα είναι το «επαοιδός»· παρ’ ότι αποδίδεται με τον όρο «σοφοί» στο Δανιήλ 1:20 και 2:10 στη μετάφραση των Εβδομήκοντα. Η προέλευση και η πρωταρχική σημασία της λέξης είναι τόσο αβέβαιες ώστε είναι αδύνατο να δογματίσουμε περί αυτών. Πιθανώς, η πλειονότητα των λογίων που έχουν εξετάσει το θέμα αποδίδουν την προέλευση της λέξης στο heret «γραφίδα», προσθέτοντας ένα m. H σημασία, κατά συνέπεια, θα είναι γραφέας ή χαράκτης· και ο όρος θα αντιστοιχούσε εννοιολογικά στους Αιγύπτιους ιερούς αντιγράφεις για τους οποίους γίνεται λόγος από τους Έλληνες συγγραφείς.

O Hoffman συγκρίνει αυτή τη λέξη με μια Αραβική λέξη με τα ίδια τέσσερα ριζικά η οποία σημαίνει «μύτη», και η οποία θα καθιστούσε την αρχική σημασία της λέξης να είναι αυτός που έψαλε μέσω της μύτης, εξ ου «ψαλμωδός», «έχοντας τη μύτη στον αέρα». Ο Lane αποδίδει στη λέξη την έννοια «αρχηγός», «επικεφαλής σε υποθέσεις του κράτους και στις στρατιωτικές δυνάμεις». Σχεδόν όλοι παραθέτουν τη γνώμη του Jablonsky και του Rossi ότι μπορεί να είναι Αιγυπτιακή λέξη που σημαίνει «θαυματουργός» ή «φύλακας μυστικών πραγμάτων»· αλλά αυτή η άποψη είναι τόσο τραβηγμένη ώστε είναι υπερβολικά απίθανη. Σύμφωνα με τους κανόνες αλλαγής από Αιγυπτιακά σε Εβραϊκά, θα μπορούσε να προέρχεται από το hr «αρχηγός» και dm «ονομάζω», και θα σήμαινε κατά συνέπεια «αρχηγός των γητευτών» (chief of the spellbinders). [Δες Wilkinson: Ancient Egyptians, i, 168; και το Stories of the High Priests of Memphis του Griffith].

[12] Σύγκρινε τη σπουδαιότητα που αποδίδεται στο όνομα του Σολομών στις Αραβικές Νύχτες.

[13] Δες Shrank: Babylonische Sühnriten, σελ. 20–27· Thompson: The Devils and Evil Spirits in Babylonia and Assyria, passim· Jastrow: Die Religion Babyloniens und Assyriens· και Rogers: The Religion of Babylonian and Assyria, σελ. 146. Σύγκρινε επίσης τις πολυάριθμες περιπτώσεις τέτοιου είδους μαγείας στις Αραβικές Νύχτες.

[14] Στα Εβραϊκά, το ρήμα gazar απαντά στην έννοια «αποφασίζω, διατάσσω» στο Ιώβ 22:28 όπου ο Ελιφάς λέει στον Ιώβ: «Θα αποφασίζεις κάτι, και θα γίνεται για εσένα»· και στο Εσθήρ 2:1 όπου λέγεται ότι ο Ασσουήρης θυμήθηκε την Αστίν και τι είχε αποφασιστεί εναντίον της. Το Ταργκούμ του Ογκέλου το χρησιμοποιεί στο Έξοδος 15:25 για να μεταφράσει το ρήμα «θεσπίζω» στη φράση «να θεσπίσει ένα νομοθέτημα», ως το αντίστοιχο του Εβραϊκού sim «θεσπίζω». Αυτό το απόσπασμα μπορεί να μας χορηγήσει τον εκλιπόντα κρίκο με τον οποίο μπορούμε να συνδέσουμε το Αραμαϊκό gazer με το Βαβυλωνιακό shamu = Εβραϊκό sim. O mushim shimtu είναι «αυτός που θεσπίζει διατάγματα, ή χρησμούς». Μπορούμε να συγκρίνουμε το συνώνυμο του shimtu, δηλαδή το paristu «χρησμός», το οποίο προέρχεται από μια ρίζα που σημαίνει «κόβω, αποφασίζω», όπως ακριβώς το gezira «διάταγμα» στα Αραμαϊκά προέρχεται από τη ρίζα gezar «κόβω, αποφασίζω». Το gazer κατά συνέπεια, θα ήταν η μετάφραση του Βαβυλωνιακού mushim ή paris, και θα μπορούσε να έχει την έννοια ενός ανθρώπου ο οποίος δημιουργούσε ή μετέδιδε στους ανθρώπους τα νομοθετήματα των θεών. Θα μπορούσε να είναι ο γήινος αντιπρόσωπος των ουρανίων mushim του Ea, ή του Bel, και των άλλων μεγάλων θεών οι οποίοι όριζαν τις μοίρες. Obelisk of Shalmaneser III, obv. 5, 14.

Το μέρος της κατοίκησης και της δραστηριότητάς του μπορούσε κάλλιστα να είναι το “Dul–Azag,” «μέρος των μοιρών», «αίθουσα των μοιρών» για το οποίο μιλά ο Ναβουχοδονόσορ (Langdon, xv, Col. 2:54, και Col. 5:12–14) και για το οποίο ο Delitzsch πίστευε ότι ήταν «η γήινη αναπαράσταση του ουράνιου Upshukkinnaku.»

[15] Στα Συριακά το ρήμα χρησιμοποιείται με καλή έννοια, «προσεύχομαι».

[16] Harper, The Code of Hammurabi, τμήμα 2. (Σ.τ.μ. δες και Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, edited by James B. Pritchard, σελίδα 166, Νόμος Νο 2.

[17] Ass. Bab. Briefe Cultischen Inhalts, σελ. 17.

[18] Ishtu pan zigi sharru likashshaph. Δες επίσης Harper, vii, 660, and i, 18, 11, και 25· Behrens, p. 16.

[19] Θα πρέπει επίσης να θυμόμαστε ότι το Εβραϊκό γραμματικό θέμα piel μπορεί να εκφράζει «την αφαίρεση του αντικειμένου που υποδηλώνεται από το ουσιαστικό», π.χ. chitte, «αφαιρώ την αμαρτία»· dishen, «απομακρύνω τις στάχτες»· sheresh, «ξεριζώνω». (Δες Cowley’s Gesenius, §52h.) Αυτή η χρήση απαντά επίσης στα Αραβικά, Αραμαϊκά και Νέα Εβραϊκά (δες Arab. Gram., vol. i, §41 του Wright και Siegfried & Strack’s N. H. Gram). Εάν αποδεχτούμε την επιτακτική στο likashshaph με αυτή την έννοια, θα σήμαινε «είθε ο βασιλιάς να ελευθερωθεί από τη μαγεία». Αυτή η στερητική έννοια μπορεί πιθανώς να απαντά στη φράση ramankunu ina pan ili la tuhattaa στο K. 84, 24, τουτέστιν «ενώπιον του Θεού δε θα απελευθερώσετε τους εαυτούς σας από την αμαρτία»· και επίσης στο dannati «εξάντληση», τουτέστιν «στερημένος δύναμης». (Δες King, Magic, p. 94.)

[20] Αρχαιότητες, I, vii, 2.

[21] Αρχαιότητες, I, vii, 2.

[22] Αρχαιότητες, II, ix. 7.

[23] Όπ.π.

[24] Δηλαδή ψαλμωδίες, όπως αυτές που χρησιμοποιούνταν από τους γόητες της Βαβυλώνας και της Αιγύπτου και από τους Μάγους. Ηρόδοτος, Ι, 132.

[25] Αρχαιότητες, VIII, ii. 5.

[26] Δες Ιστορία των Ιουδαϊκών Πολέμων, III, 3, 9.

[27] Δες Tαργκούμ J. Ben Uzziel στο Eξ. 1: 15.

[28] Δες κεφάλαια 6 και 8.

[29] Ματθ. 12:27.

Robert Dick WilsonStudies in the book of Daniel, σελ. 367-389.

Ο Δανιήλ και οι 3 φίλοι του / Daniel and his 3 friends

According to Professor William Shea from Andrews University a Babylonian inscription may record the actual names of Daniel’s three friends, Hananiah, Mishael and Azariah. Daniel 1:6-7 states the following:

DA 1:6 Now among them from the sons of Judah were Daniel, Hananiah, Mishael and Azariah.

DA 1:7 Then the commander of the officials assigned new names to them; and to Daniel he assigned the name Belteshazzar, to Hananiah Shadrach, to Mishael Meshach and to Azariah Abednego. Daniel 1:6-7 (NASB)

The Istanbul Prism of Nebuchadnezzar is a clay prism found in Babylon, housed in the Istanbul museum, which gives a list of men and their titles. Three men listed on the prism have pronunciations, which are very similar to the names of Daniel’s three friends. Whether or not they are the actual men mentioned in the bible is uncertain.

Found on the list is the name Arbenebo, Official of the Royal Prince. This name is the equivalent to the Aramaic name Abednego and may in fact be the first mention of one of Daniel’s friends found outside of the Bible.

Another name found on the list is Hannunu, Commander of the king’s merchants. The name Hannunu may be the Babylonian equivalent for the Hebrew name Hananiah.

Another name found on the list is Meshaku, Official to Nebuchadnezzar. Meshaku is very similar in pronunciation to Meshach.

Each of these men held an administrative position in Babylon just as Daniel 2:49 states.

Bible Believer’s Archaeology Volume 1, σελ. 102.